Zdjęcie do artykułu Co zrobić z danymi po rezygnacji z oprogramowania: usunięcie czy archiwizacja
Fot. StockSnap / Pixabay

Chmura i dane

Co zrobić z danymi po rezygnacji z oprogramowania: usunięcie czy archiwizacja

Rezygnacja z licencji i decyzja o losie danych to dwie różne sprawy. Umowa licencyjna reguluje wypowiedzenie i wygaśnięcie licencji.

To pseudonim redakcyjny używany przez wydawcę, a nie deklaracja niezależnie potwierdzonej tożsamości osoby. Pierwotny podpis redakcyjny: Redakcja Chmury.

Od czego zacząć: rezygnacja z oprogramowania nie równa się usunięciu danych

Rezygnacja z licencji i decyzja o losie danych to dwie różne sprawy. Umowa licencyjna reguluje wypowiedzenie i wygaśnięcie licencji.

Dane nie znikają same. Zaprzestanie opłat lub odcięcie dostępu do interfejsu nie usuwa rekordów z bazy, załączników z serwera ani kopii zapasowych.

Dane istnieją w bazie i poza aplikacją. Według dokumentacji Comarch PPK aplikacja współpracująca z Comarch ERP HR pobiera dane z bazy systemu ERP, a informacje o uczestnictwie, wysokościach składek i rezygnacji z PPK trafiają na formularz danych kadrowych pracownika z uzupełnianą historią zmian.

Po wyłączeniu modułu lub całego systemu rekordy mogą nadal istnieć, ale bez narzędzia do ich odczytania.

Dostęp kończy się zwykle wcześniej niż życie danych. Po wygaśnięciu licencji SOLIDWORKS użytkownicy tracą dostęp do nowych wersji i poprawek, co grozi problemami z kompatybilnością plików.

Decyzję o eksporcie, archiwizacji albo usunięciu podejmij przed wygaśnięciem licencji, nie po fakcie.

Modele licencyjne różnią się możliwością zachowania ciągłości. W Kaspersky Small Office Security nie można dodać kodu zapasowego przy subskrypcji lub licencji testowej ani gdy bieżąca licencja już utraciła ważność.

Przed rezygnacją sprawdź w dokumentacji dostawcy, czy i jak długo po wygaśnięciu zachowasz dostęp do odczytu i eksportu.

Podstawą prawną decyzji jest RODO (rozporządzenie 2016/679). W Polsce organem nadzorczym jest Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych (UODO/PUODO), a za przetwarzanie odpowiada administrator oraz podmiot przetwarzający.

Inwentaryzacja danych: co tak naprawdę zostaje po oprogramowaniu

Punktem wyjścia jest lista zbiorów, nie modułów. Spisz kategorie: dane osobowe pracowników i kandydatów, dane finansowo-księgowe, magazynowe, produkcyjne, projekty i rysunki, historię zmian, załączniki, słowniki i konfiguracje.

Historia zmian i dane pochodne to osobna kategoria. Zbioru aktualizowanego po rezygnacji z jednego narzędzia nie zamrażaj bezmyślnie: ustal, kto i w jakim systemie będzie go dalej prowadził.

Dane techniczne są silnie związane z wersją narzędzia. Pliki CAD, biblioteki, szablony i konfiguracje współpracują z konkretną wersją oprogramowania, więc inwentaryzacja obejmuje też format zapisu, wersję plików i powiązania między nimi (złożenia, odwołania do bibliotek).

Inwentaryzacja nie kończy się na systemie produkcyjnym. Te same dane często istnieją w kopiach zapasowych, na dyskach użytkowników, w skrzynkach e-mail, w eksportach i w integracjach z podmiotami trzecimi.

Wielowarstwowa architektura ERP — dane oddzielone od logiki aplikacji, logika od interfejsu — pokazuje, że do odczytania danych potrzebna jest warstwa danych, a nie sama aplikacja. W wykazie wskaż, gdzie fizycznie leży baza, kto ma do niej dostęp i jaka jest polityka kopii bezpieczeństwa.

Efekt inwentaryzacji to tabela. W tabeli wpisz nazwę zbioru, cel przetwarzania, podstawę przechowywania, właściciela, format, miejsce przechowywania, informację, czy dane nadal są aktualizowane, oraz proponowaną decyzję (usunięcie, archiwizacja, migracja).

Tabela zbiorów musi pozwolić obsłużyć prawa osób: usunięcie z art. 17 RODO i sprzeciw z art. 21 RODO. Wskaż, gdzie leżą dane, kto je przetwarza i jak je odnaleźć.

Usunięcie czy archiwizacja? Kryteria, które warto przejść punkt po punkcie

Pierwszym kryterium jest cel przetwarzania. Jeśli wygasł wraz z odejściem oprogramowania, domyślna decyzja to usunięcie.

Usuwanie opiera się na art. 17 RODO. Administrator usuwa dane, gdy nie są już potrzebne, cel wygasł, wycofano zgodę, wniesiono sprzeciw, dane przetwarzano nielegalnie, wymaga tego prawo lub dane dotyczą dziecka.

Archiwizacja może być konieczna, gdy dane są niezbędne do wywiązania się z obowiązku prawnego, np. ustawy o rachunkowości, do ustalenia, dochodzenia lub obrony roszczeń albo do celów archiwalnych w interesie publicznym, naukowych, historycznych lub statystycznych.

Sprzeciw wobec przetwarzania reguluje art. 21 RODO. Jeśli nie występują nadrzędne prawnie uzasadnione podstawy, administrator usuwa dane.

Drugim kryterium jest rzeczywisty obowiązek przechowywania. Sprawdź, czy przepisy każą zachować dany rodzaj dokumentacji, zamiast zakładać, że „wszystko trzeba trzymać”.

Okres przechowywania ustala się dla konkretnego zbioru, więc ta sama kategoria w dwóch firmach może mieć różny horyzont. Decyzję uzasadnij dla własnego zbioru.

Trzecim kryterium jest potrzeba dowodowa i operacyjna. Dane mogą służyć wykazaniu wykonania umowy, dochodzeniu roszczeń, obsłudze reklamacji, serwisowi urządzeń lub odtworzeniu historii produkcji.

Zapytaj: czy po usunięciu systemu znajdziemy konkretny dokument w rozsądnym czasie? Czy przedstawimy go w czytelnej formie?

Czwartym kryterium jest koszt i ryzyko. Archiwizacja generuje koszt przechowywania, zabezpieczenia i utrzymania czytelności formatu, a migracja do nowego systemu — koszt wdrożenia.

Utrata dostępu do danych operacyjnych oznacza konieczność odtworzenia ich z dokumentów papierowych lub od kontrahentów. Ryzyko zestaw z kosztem, zamiast rozstrzygać hasłem „lepiej zachować”.

Wynikiem przejścia przez te kryteria jest dla każdego zbioru jedna z trzech decyzji: usunąć, zarchiwizować na określony czas, zmigrować do systemu, który będzie dalej używany.

Zbiory, dla których żadne kryterium nie wskazuje potrzeby zachowania, usuń — inaczej archiwum zamienia się w składowisko.

Archiwizacja, która nie zamienia się w składowisko danych

Archiwizacja zgodna z RODO to nie „przeniesienie plików”, lecz planowanie, organizacja, zabezpieczenie i monitorowanie danych osobowych w każdej formie. RODO wymaga poufności, integralności i dostępności przetwarzanych informacji, a dane muszą być zabezpieczone przed dostępem osób nieuprawnionych, utratą, zniszczeniem i nieautoryzowanym ujawnieniem.

Za archiwum odpowiada administrator; podmiot przetwarzający musi dawać wystarczające gwarancje bezpieczeństwa. Administrator ma prawo kontroli z art. 28 ust. 3 lit. h RODO.

W sprawie Fortum Marketing and Sales S.A. i Pika Sp. z o.o. dodatkowa baza w cyfrowym archiwum została udostępniona nieprawidłowo, co umożliwiło nieuprawnionym dostęp i skopiowanie danych klientów. Naruszenie objęło dane ponad 95 tys. osób.

Warunkiem sensownego archiwum jest uporządkowanie. Dane przechowuj tak, by łatwo je odnaleźć, zaktualizować lub usunąć.

W praktyce to indeks zbiorów, identyfikatory rekordów, powiązanie z systemem źródłowym oraz słowniki i opisy pól. Bez nich eksport z bazy nieczytelny dla człowieka traci wartość dowodową i operacyjną.

Dostęp do archiwum podlega tym samym zasadom co dostęp do ERP. Każdy użytkownik korzysta wyłącznie z funkcji i danych niezbędnych do pracy; dostęp przydziela się po identyfikacji, uwierzytelnieniu i dwustopniowej autoryzacji, a polityka haseł wymusza regularne zmiany i silne kombinacje.

Potrzebna jest też polityka wykonywania kopii bezpieczeństwa i plan przywrócenia działania. Archiwum bez możliwości odtworzenia po awarii nie spełnia wymogu dostępności.

Każdy zbiór w archiwum ma mieć trzy przypisane elementy. To okres przechowywania, osoba odpowiedzialna oraz sposób usunięcia po upływie tego okresu.

Minimalizacja danych nakazuje ograniczyć ilość przechowywanych informacji do niezbędnego minimum. Ustal, kto przegląda archiwum i kiedy usuwa pozycje, których cel przetwarzania wygasł.

Techniczne zabezpieczenie archiwum to szyfrowanie, kontrola dostępu i rozdzielenie od środowiska produkcyjnego. Archiwum powinno być odrębnym, najlepiej tylko do odczytu, zbiorem z rejestrem dostępu. Dane operacyjne, które nadal mają być używane, trafiają do systemu docelowego, a nie do tego samego katalogu co kopie historyczne.

Archiwizacja danych osobowych – zalety i ryzyka

  • ZaletyZachowanie danych niezbędnych do spełnienia obowiązków prawnych, dochodzenia roszczeń i archiwalnych celów; zgodność z RODO.
  • RyzykaZwiększone koszty przechowywania, ryzyko naruszenia bezpieczeństwa, utrata czytelności formatów, możliwość zamiany archiwum na „składowisko danych”.

Bezpieczne usunięcie danych, gdy nie ma podstaw do dalszego przechowywania

Usunięcie danych z systemu to dopiero pierwszy krok. Zakres obejmuje bazę produkcyjną, środowiska testowe, kopie zapasowe, eksporty i pliki robocze, dyski użytkowników, nośniki przenośne, skrzynki e-mail oraz zasoby w chmurze, do których dane trafiały przez integracje. Jeśli pominiesz którykolwiek nośnik, dane nadal będą przetwarzane bez podstawy.

Kopie zapasowe rządzą się własnym cyklem. Ustal, kiedy usunięte rekordy znikną z kolejnych generacji kopii i czy w okresie przejściowym istnieje ryzyko przypadkowego odtworzenia ich do systemu produkcyjnego. Bez tej analizy „usunięcie” bywa tylko ukryciem danych w migawce sprzed miesiąca.

Usuwanie ma być czynnością uprawnioną i udokumentowaną: wykonują je wyznaczone osoby na podstawie zatwierdzonej decyzji, z zapisem, co i kiedy usunięto. Zasada ograniczania uprawnień znana z ERP działa tu podwójnie: minimalizuje ryzyko pomyłkowego skasowania danych przeznaczonych do archiwizacji i utrudnia użycie funkcji usuwania do zatarcia śladów.

Nośniki i urządzenia wymagają odrębnego postępowania także przy wycofywaniu sprzętu z eksploatacji — przed przekazaniem nośnika do serwisu, sprzedaży lub utylizacji. Żądaj od wykonawcy potwierdzenia zniszczenia nośnika. Obejmij tym trybem dyski przenośne oraz służbowe telefony, których zgubienie to jedno z typowych zdarzeń prowadzących do wycieku.

Osobno potraktuj urządzenia pracujące zdalnie. Jeśli dane kopiowano na komputer domowy lub prywatny dysk, usunięcie w systemie centralnym nic nie daje; potrzebny jest wykaz takich miejsc i zdalne czyszczenie albo fizyczny zwrot sprzętu.

Przy usuwaniu danych osobowych stosuj art. 17 RODO. Administrator musi odpowiedzieć na żądanie niezwłocznie, najpóźniej w ciągu miesiąca; w sprawie skomplikowanej może wydłużyć termin o dwa miesiące, informując o tym przed upływem miesiąca.

Dane osobowe po rezygnacji z oprogramowania: kiedy archiwizować, a kiedy usuwać

Nie ma jednego uniwersalnego okresu przechowywania danych osobowych dla wszystkich zbiorów. Okres przechowywania trzeba ustalić dla konkretnego zbioru na podstawie celu przetwarzania i obowiązujących przepisów.

Organem nadzorczym w Polsce jest Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych (UODO/PUODO). Administrator odpowiada za przetwarzanie, a podmiot przetwarzający za powierzone dane; administrator ma prawo kontroli z art. 28 ust. 3 lit. h RODO.

Dla usunięcia danych osobowych kluczowy jest art. 17 RODO. Administrator usuwa dane, gdy nie są już potrzebne, cel wygasł, wycofano zgodę, wniesiono sprzeciw z art. 21 RODO, przetwarzanie było nielegalne, wymaga tego prawo lub dane dotyczą dziecka.

Archiwizacja danych osobowych może opierać się na obowiązku prawnym, np. wynikającym z ustawy o rachunkowości, na dochodzeniu roszczeń albo na celach archiwalnych w interesie publicznym, naukowych, historycznych lub statystycznych. Wtedy administrator może odmówić usunięcia.

Realizacja praw w archiwum wymaga kanału i terminu odpowiedzi. Administrator odpowiada niezwłocznie, najpóźniej w ciągu miesiąca; w sprawach skomplikowanych może wydłużyć termin o dwa miesiące i musi poinformować o tym przed upływem miesiąca.

Nie da się przenieść jednej liczby na wszystkie zbiory. Ustal własną retencję dla poszczególnych kategorii dokumentacji.

Retencję wyznaczasz w dwóch krokach. Najpierw ustal cel przetwarzania zbioru (kadry i płace, rekrutacja, PPK, obsługa klientów, marketing), a potem sprawdź, czy istnieje przepis nakazujący przechowywanie dokumentacji danego rodzaju.

Dopiero połączenie tych elementów daje okres dla konkretnego zbioru. Będzie on inny dla dokumentacji pracowniczej, a inny dla danych kontaktowych z kampanii handlowej.

Dane dotyczące świadczeń i rozliczeń bywają aktualizowane po zakończeniu współpracy, co komplikuje usunięcie. Taki zbiór musi pozostać edytowalny tak długo, jak trwa proces, więc zmigruj go, a nie tylko archiwizuj w formie niezmiennej.

Jeśli po zamknięciu systemu nie potrafisz wskazać celu zbioru ani podstawy jego przechowywania, usuń go. Nie „archiwizuj na wszelki wypadek”.

Odrębną kwestią jest zdolność realizacji uprawnień osób, których dane dotyczą. Uwzględnij ją przy projektowaniu archiwum.

Zamknięte formaty i wygasająca licencja: eksport przed utratą dostępu

Gdy licencja wygasa, dostęp do narzędzia może skończyć się wcześniej niż same pliki. Eksport i weryfikację czytelności zaplanuj przed zakończeniem licencji.

Zakres tego, co wolno zrobić po zakończeniu licencji, określa umowa. Przed rezygnacją ustal, czy dostawca zapewnia okres przejściowy, dostęp do odczytu lub eksport i na jakich warunkach.

Eksport powinien objąć nie tylko rekordy, ale i kontekst potrzebny do ich zrozumienia: słowniki, opisy pól, powiązania między tabelami, załączniki i pliki binarne, historię zmian oraz informację o wersji systemu źródłowego. Testem jakości eksportu jest próba otwarcia i odczytania danych na innym komputerze, bez oryginalnego oprogramowania i bez aktywnej licencji. Jeśli to się nie udaje, archiwum nie istnieje.

W wymianie z instytucjami finansowymi Comarch PPK wykorzystuje plik XML. Eksport musi zachować XML oraz słowniki i powiązania, bez których plik traci czytelność.

Alternatywą dla czystej archiwizacji jest migracja danych do systemu, który będzie dalej używany. W przykładzie rodziny Comarch ERP wskazuje się, że przy odpowiednim wyborze systemu rozbudowa funkcji lub migracja danych do wyższego systemu jest możliwa. Dla danych operacyjnych, które mają być nadal przetwarzane, to lepsze rozwiązanie niż zamrożony eksport.

Praktyczny plan działania krok po kroku

Krok 1: inwentaryzacja. Spisz zbiory danych, ich właścicieli, cel przetwarzania, format, miejsce przechowywania oraz informację, czy dane są nadal aktualizowane. Uwzględnij kopie zapasowe, eksporty, urządzenia użytkowników i integracje z podmiotami trzecimi.

Krok 2: przegląd umowy i dokumentacji licencyjnej. Ustal, co dzieje się z danymi po wypowiedzeniu lub wygaśnięciu licencji, czy dostawca oferuje eksport lub dostęp do odczytu i do kiedy.

Krok 3: decyzja o retencji dla każdego zbioru — usunięcie, archiwizacja na oznaczony okres albo migracja. Uzasadnij ją celem przetwarzania i obowiązkiem przechowywania; dla danych osobowych ustal okresy na podstawie celu przetwarzania i obowiązku przechowywania.

Krok 3a: przypisz podstawę prawną. Dla usunięcia wskaż art. 17 RODO; dla odmowy usunięcia — obowiązek prawny, np. z ustawy o rachunkowości, roszczenia lub cele archiwalne. Dla sprzeciwu — art. 21 RODO.

Krok 4: eksport. Wykonaj go wraz ze słownikami i załącznikami.

Krok 5: archiwizacja. Umieść wyłącznie potrzebne dane w uporządkowanym, zaszyfrowanym zbiorze z kontrolą dostępu przypominającą politykę uprawnień z ERP, z polityką kopii bezpieczeństwa i planem przywrócenia działania. Przypisz każdemu zbiorowi okres przechowywania i osobę odpowiedzialną.

Krok 6: usunięcie pozostałych danych — z systemu produkcyjnego, środowisk testowych, kopii zapasowych, urządzeń i nośników. Udokumentuj, co i kiedy usunięto oraz kiedy dane znikną z kolejnych generacji kopii.

Krok 7: udokumentowanie całości. Opisz, jakie dane zachowano, w jakim formacie, kto ma do nich dostęp, do kiedy wolno je przechowywać i jak zostaną usunięte po upływie tego okresu.

Krok 8: przegląd. Ustal termin kolejnej weryfikacji archiwum i wpisz ją do procesu zarządzania dokumentacją, aby zbiory, których cel wygasł, były usuwane, a nie odkładane na następne lata.

Krok po kroku: co zrobić z danymi po rezygnacji z oprogramowania

  1. Inwentaryzacja danychSpisz zbiory danych, ich właścicieli, cel przetwarzania, format i miejsce przechowywania – uwzględnij kopie zapasowe, eksporty i integracje.
  2. Przegląd umowy licencyjnejUstal, czy dostawca oferuje dostęp do odczytu lub eksportu po wygaśnięciu licencji – sprawdź dokumentację dostawcy.
  3. Eksport danychWykonaj eksport z kontekstem: słownikami, załącznikami, historią zmian i informacją o wersji systemu źródłowego.
  4. ArchiwizacjaZorganizuj dane w uporządkowanym, zaszyfrowanym archiwum z kontrolą dostępu, polityką kopii bezpieczeństwa i planem przywrócenia działania.
  5. Usunięcie danychSkasuj dane z systemu produkcyjnego, środowisk testowych, kopii zapasowych, urządzeń użytkowników i nośników – udokumentuj wszystko.
  6. DokumentacjaOpisz zachowane dane, ich format, dostęp, okres przechowywania i sposób usunięcia po jego upływie.
  7. Przegląd i aktualizacjaUstal termin kolejnej weryfikacji archiwum – wpisz go do procesu zarządzania dokumentacją.

Podsumowanie: decyzja zależy od danych, nie od samego oprogramowania

Rezygnacja z oprogramowania nie oznacza automatycznie usunięcia danych ani obowiązku ich zachowania. Decyzję dla każdego zbioru oprzyj na inwentaryzacji, celu przetwarzania, obowiązku przechowywania oraz potrzebie dowodowej i operacyjnej.

Usunięcie oprzyj na art. 17 RODO, a archiwizację na obowiązku prawnym, np. z ustawy o rachunkowości, na roszczeniach lub celach archiwalnych. Organem nadzorczym w Polsce jest Prezes UODO/PUODO.

Bezpieczne podejście to archiwizacja wyłącznie danych niezbędnych, z określonym okresem i kontrolowanym dostępem, oraz usunięcie reszty wraz z kopiami zapasowymi i nośnikami. Eksport i jego czytelność sprawdź przed utratą dostępu do licencji.

Więcej z: Chmura i dane