Zdjęcie do artykułu Konta i dostępy w oprogramowaniu firmowym: role i MFA
Fot. Pixabay / Pexels

Bezpieczeństwo kont

Konta i dostępy w oprogramowaniu firmowym: role i MFA

Konto w firmowym oprogramowaniu to brama do danych i procesów, nie tylko login i hasło.

To pseudonim redakcyjny używany przez wydawcę, a nie deklaracja niezależnie potwierdzonej tożsamości osoby. Pierwotny podpis redakcyjny: Redakcja Bezpieczeństwa Kont.

Konta i dostępy w oprogramowaniu firmowym — od ERP do SaaS

Konto w firmowym oprogramowaniu to brama do danych i procesów, nie tylko login i hasło. Aktywne konto z odpowiednimi uprawnieniami pozwala czytać, zmieniać i eksportować informacje, na których opiera się działalność firmy.

Comarch opisuje rozwój systemów ERP w kierunku aplikacji, które komunikują się z główną bazą danych firmy (Comarch). Zintegrowane obszary, takie jak handel, produkcja, księgowość i magazyn, sprawiają, że błędnie nadany dostęp może ujawnić informacje poza zakresem zadań użytkownika.

Konto to tożsamość osoby w systemie: identyfikator, dane logowania i status aktywny lub nieaktywny. Rola określa, do jakich widoków, formularzy, działań i obszarów danych użytkownik ma dostęp. Warto odrębnie ewidencjonować także miejsca lub licencje przypisane przez dostawcę; ich zasady wynikają z oferty i umowy. Sam fakt posiadania konta nie określa uprawnień, a nazwa roli nie przesądza o tym, jaki dostęp przyznaje konkretna konfiguracja.

IaaS to infrastruktura jako usługa, czyli zapewnianie sprzętu. PaaS to platforma jako usługa. SaaS to oprogramowanie jako usługa, czyli dostęp do gotowych aplikacji.

Dla kont i dostępów największe znaczenie ma SaaS: użytkownik nie administruje serwerem, ale odpowiada za konfigurację kont i udostępnianie danych w aplikacji dostawcy. Firma powinna uwzględniać konta, role i miejsca przy ocenie ryzyka oraz organizacji dostępu.

Odpowiedzialność za bezpieczeństwo danych pozostaje po stronie firmy niezależnie od tego, kto hostuje oprogramowanie. Administrator odpowiada za bezpieczeństwo także przy korzystaniu z usług zewnętrznego dostawcy (poradnikprzedsiebiorcy.pl).

RODO wymaga regularnego testowania skuteczności wdrożonych środków technicznych oraz zdolności szybkiego przywrócenia dostępności danych osobowych w razie incydentu (poradnikprzedsiebiorcy.pl). Za bezpieczeństwo danych odpowiada administrator również wtedy, gdy korzysta z usług zewnętrznego dostawcy (poradnikprzedsiebiorcy.pl).

Role i uprawnienia: kto naprawdę potrzebuje dostępu

Administrator zarządza kontami, rolami i konfiguracją systemu, ale niekoniecznie ma dostęp do wszystkich danych merytorycznych. Użytkownik końcowy pracuje na dokumentach i danych w swoim obszarze: sprzedaży, księgowości, magazynie, kadrach lub produkcji. Konsultant albo zewnętrzny dział IT odpowiada za rozbudowę i utrzymanie systemu, a programista ingeruje w najbardziej techniczne warstwy rozwiązania. Rozdzielenie tych ról kontroluje, kto co widzi i co może zmienić.

W materiałach Vendo.ERP użytkownicy mogą dostosowywać wygląd i funkcje do własnych potrzeb. Mogą zmieniać wygląd list, zakładek i formularzy, co wiąże się z posiadanymi uprawnieniami.

Konsultanci lub zewnętrzny dział IT rozbudowują system: dodają wtyczki, tworzą własne pola, zmieniają uprawnienia i ustawiają wydruki. Część zadań jest zastrzeżona wyłącznie dla programistów dostawcy. Uprawnienia nie są więc jedną flagą „dostęp do ERP”, lecz zbiorem warstw o różnym zakresie odpowiedzialności.

Obowiązuje minimalny dostęp: użytkownik dostaje dokładnie te uprawnienia, które są niezbędne do jego zadań, i nie więcej. Przy każdym wniosku trzeba ustalić, do jakich danych ma trafić dana osoba i jakie operacje ma wykonywać: odczyt, edycję, zatwierdzanie, eksport, usuwanie. Trzeba też sprawdzić, czy czynność nie powinna być rozdzielona między dwie osoby. Szczególnie ostrożnie należy podchodzić do uprawnień do eksportu danych, masowej edycji oraz zatwierdzania dokumentów finansowych.

Przykładowa macierz dla ERP może przyznawać pracownikowi sprzedaży odczyt i edycję dokumentów sprzedażowych, księgowości obsługę faktur, a magazynowi aktualizację stanów. Zatwierdzanie płatności i dostęp do danych kadrowych warto oddzielić od tych zadań, a administratorowi przyznać zarządzanie kontami bez automatycznego dostępu do wszystkich danych.

Konfiguracja widoków i funkcji zależnie od roli to kwestia bezpieczeństwa i ergonomii. Rolę można zbudować tak, aby użytkownik widział tylko potrzebne menu, formularze i pola, a zbędne akcje były niewidoczne lub nieaktywne.

Ograniczenia trzeba nakładać na poziomie operacji, nie tylko wyglądu: ukrycie przycisku nie zabezpiecza, jeśli czynność można wykonać inną ścieżką. Należy unikać kont współdzielonych i „kont tymczasowych”, które zostają w systemie na stałe. Konto administratora powinno być wyjątkiem, używanym świadomie i tylko wtedy, gdy jest naprawdę potrzebne.

Uwierzytelnianie: hasło to za mało

Uwierzytelnianie dwuskładnikowe (2FA) wymaga dwóch form weryfikacji tożsamości. Microsoft wskazuje, że pomaga zapobiegać nieautoryzowanemu dostępowi, zmniejsza ryzyko naruszeń i wspiera zgodność między systemami i użytkownikami.

Rublon MFA oferuje między innymi kody SMS, powiadomienia push i fizyczne klucze bezpieczeństwa (Rublon). Sama długość i złożoność hasła nie wystarcza, gdy to samo hasło zostanie użyte gdzie indziej lub padnie ofiarą phishingu.

W opisie produktu Rublon MFA aplikacja mobilna wykorzystuje kody oparte na algorytmie TOTP; dostępne jest również zatwierdzanie logowania powiadomieniem push (Rublon).

Rublon MFA obejmuje jednorazowe kody wysyłane SMS-em, które nie wymagają smartfona ani połączenia z internetem. Link e-mail nie wymaga instalacji dodatkowego oprogramowania ani sprzętu. Rozwiązanie zgodne z FIDO2 pozwala logować się za pomocą fizycznego klucza bezpieczeństwa FIDO2/U2F lub klucza dostępu FIDO2 passkey (Rublon).

Procedura odzyskiwania dostępu powinna określać, jak zweryfikować tożsamość użytkownika po utracie urządzenia i jak udokumentować przywrócenie konta. Awaryjny dostęp należy ograniczać do niezbędnych osób i przeglądać po użyciu.

Bez takiego mechanizmu codziennym obejściem polityki bezpieczeństwa staje się telefoniczne „wyłączanie 2FA” dla każdego, kto zgubi telefon. Właśnie wtedy powstaje największe ryzyko.

Dobór metod warto podporządkować odporności na phishing i przejęcie konta. W systemach o wysokiej stawce — finanse, kadry, administracja — warto rozważyć fizyczne klucze bezpieczeństwa lub klucze dostępu. Firma powinna określić, dla których kont wymagany jest drugi składnik, i egzekwować przyjętą politykę.

UODO wskazał w decyzji dotyczącej incydentu w środowisku chmurowym, że potencjalnym wektorem ataku było złamanie zabezpieczeń platformy; użytkownicy stosowali słabe hasła, a domena była błędnie skonfigurowana (poradnikprzedsiebiorcy.pl).

Metody uwierzytelniania dwuskładnikowego (MFA)

Kody SMS
Dostępne bez smartfona, ale narażone na ataki SIM-swapping
Powiadomienia push
Wygodne, szybkie, wymaga aplikacji mobilnej
Fizyczne klucze FIDO2/U2F
Najwyższy poziom bezpieczeństwa, odporność na phishing
Link e-mail
Nie wymaga dodatkowego oprogramowania, ale narażony na ataki phishingowe

Dostępy w chmurze: pliki, udostępnianie i odzyskiwanie

W firmowych kontach chmurowych dostęp do plików wymaga zasad wykraczających poza logowanie. Trzeba zdecydować, kto może tworzyć nowe przestrzenie i foldery, komu wolno udostępniać pliki na zewnątrz organizacji i kiedy udostępnienie wymaga zatwierdzenia.

Lepiej nadawać dostępy grupowe niż indywidualne — łatwiej je przeglądać i odbierać. Stosuj linki z ograniczonym czasem ważności i ograniczeniem do konkretnych odbiorców. Regularnie przeglądaj listę osób spoza firmy z dostępem do materiałów wewnętrznych.

Skuteczna ochrona przed phishingiem opiera się na prostych nawykach. Sprawdzaj adres nadawcy i domenę, zachowaj ostrożność wobec nieoczekiwanych załączników i linków, nie podawaj danych logowania w formularzach, do których prowadzi wiadomość. Zgłaszaj podejrzane maile działowi IT lub bezpieczeństwa.

Poradnik o bezpieczeństwie kont chmurowych wymienia walkę z mailami phishingowymi i przywracanie usuniętych wiadomości obok zarządzania dostępem do plików (poradnikprzedsiebiorcy.pl).

Usunięcie wiadomości lub pliku przez użytkownika — czasem celowe po przejęciu konta — nie powinno być nieodwracalne. Trzeba znać i mieć opisaną procedurę korzystania z kosza i panelu administratora do przywracania usuniętych wiadomości oraz ustalić, jak długo przechowywane są kopie.

Mechanizmy odzyskiwania danych wspierają wymaganą przez RODO zdolność szybkiego przywrócenia ich dostępności w razie incydentu. RODO wymaga również regularnego testowania skuteczności wdrożonych środków technicznych (poradnikprzedsiebiorcy.pl).

Przed powierzeniem danych dostawcy chmury trzeba zweryfikować, czy zapewnia odpowiednie środki techniczne i organizacyjne. UODO wskazał, że wieloletnia współpraca sama w sobie nie gwarantuje bezpiecznego świadczenia usług (poradnikprzedsiebiorcy.pl). Dlatego wybór dostawcy i jego środki bezpieczeństwa warto okresowo sprawdzać.

Brak procedur kontroli dostępu jest częstym problemem małych firm, które nie zawsze mają świadomość, że udostępnienie danych osobowych bez zapewnienia bezpieczeństwa może być poważnym naruszeniem (prawo.pl). Dlatego zasady widoczności plików, linków zewnętrznych i przyznawania uprawnień powinny być zapisane oraz sprawdzane. Przy podejrzeniu ujawnienia danych firma powinna uruchomić procedurę incydentową i ocenić ryzyko dla osób.

Ryzyko naruszeń bezpieczeństwa w firmach

Częstość naruszeń RODO
Brak procedur kontroli dostępu to częsty problem małych firm
Wejście przez słabe hasła
Wskazane jako potencjalny wektor ataku przez UODO w środowisku chmurowym

Kontrola miejsc i statusów kont

W SaaS i systemach ERP sposób przypisywania miejsc oraz rozliczeń wynika z warunków konkretnego dostawcy. Dlatego kontrolę warto oprzeć na aktualnym rejestrze kont, a następnie porównywać go z dokumentami rozliczeniowymi. Sama liczba zatrudnionych nie pokazuje, które konta są aktywne ani jakiego dostępu wymagają.

Rejestr powinien zawierać co najmniej: identyfikator użytkownika, imię i nazwisko oraz dział, przypisaną rolę, typ licencji lub miejsca, datę utworzenia konta, datę ostatniego logowania oraz status (aktywne, zawieszone, do usunięcia). Utrzymywany na bieżąco pozwala odpowiedzieć, za co firma faktycznie płaci, bez przeszukiwania konsoli administratora.

Kolejny krok to przypisanie każdej roli do zakresu dostępu, którego użytkownik potrzebuje. Nie każda osoba potrzebująca wglądu w dane wymaga uprawnień do ich edycji.

Jeśli dostawca oferuje różne warianty dostępu, sprawdź w cenniku i umowie, jakie funkcje obejmują. W przeciwnym razie ogranicz uprawnienia w konfiguracji systemu tak, by odpowiadały rzeczywistej roli użytkownika. Nie przydzielaj wszystkim najszerszego zakresu dostępu z przyzwyczajenia.

Konta, które przestały być używane, wymagają przeglądu. Konto byłego pracownika lub osoby, która zmieniła stanowisko, może pozostawać aktywne mimo braku uzasadnienia dostępu, zwiększając ryzyko nieuprawnionego użycia.

Ustal jasne reguły dezaktywacji: kto może zawiesić konto, kto je ostatecznie usuwa i po jakim czasie od zakończenia współpracy. Konta testowe, szkoleniowe i „na wszelki wypadek” powinny mieć określony termin ważności i być automatycznie przeglądane.

Zamawianie nowych miejsc warto scentralizować. Jeden właściciel procesu — na przykład osoba odpowiedzialna za systemy biznesowe — powinien przyjmować wnioski i weryfikować, czy potrzebę da się zrealizować istniejącym dostępem, czy wymaga zamówienia kolejnego miejsca zgodnie z warunkami dostawcy. Takie podejście ogranicza nieużywane konta i pracę na kontach współdzielonych, które zacierają odpowiedzialność i utrudniają audyt.

Ta sama lista służy do kontroli miejsc i przeglądu uprawnień. Widać na niej, kto ma dostęp do czego, kto logował się ostatnio i gdzie nagromadziły się zbędne przywileje. Regularne uzgadnianie rejestru kont z zestawieniem dostawcy pozwala sprawdzić, czy aktywne dostępy odpowiadają ewidencji.

Cykl życia konta i przegląd uprawnień

Cykl życia konta najlepiej opisać jako powtarzalną procedurę obejmującą nadanie dostępu, jego zmianę i odebranie. Wniosek o nowe konto powinien zawierać uzasadnienie biznesowe, wskazanie wymaganych funkcji i obszarów danych oraz zatwierdzenie przez przełożonego.

Administrator tworzy konto i przypisuje istniejącą rolę; jeśli żadna nie pasuje, tworzy nową rolę świadomie i dokumentuje jej zakres. Nowy użytkownik powinien zostać zapoznany z zasadami bezpieczeństwa, w tym z wymogiem drugiego składnika logowania.

Zmiana uprawnień jest równie ważna jak ich nadanie. Awans, przeniesienie między działami czy czasowe zastępstwo to sytuacje, w których stare uprawnienia zostają „na zapas”, a nowe dokładają się na wierzch.

Wtedy trzeba przejrzeć cały zestaw uprawnień, a nie tylko dodać kolejne: rola powinna zostać dobrana od nowa do aktualnych zadań. Ustal z góry, czy dostęp ma charakter czasowy, i wyznacz datę jego wygaśnięcia.

Odbieranie dostępu powinno mieć formę listy kontrolnej wykonywanej możliwie szybko. Obejmuje ona dezaktywację konta w każdej aplikacji, odebranie dostępu do współdzielonych zasobów chmurowych, przekazanie lub zabezpieczenie dokumentów i skrzynki pocztowej, zwrot sprzętu oraz zmianę haseł lub kluczy, do których miała dostęp odchodząca osoba. Konto trzeba dezaktywować, a po ustalonym okresie — np. na przekazanie spraw — usunąć lub pozostawić w formie archiwalnej bez możliwości logowania.

Uzupełnieniem cyklu jest regularny przegląd uprawnień. Polega na porównaniu rzeczywistych dostępów z aktualnym rejestrem i weryfikacji, czy każdy użytkownik nadal potrzebuje przypisanej roli.

Najlepiej, gdy przeglądu dokonują właściciele obszarów lub systemów, potwierdzając lub korygując listy swoich użytkowników — administrator techniczny rzadko wie, kto faktycznie czego potrzebuje w pracy. Wyniki przeglądu powinny kończyć się decyzjami: pozostawić, ograniczyć, odebrać.

Trzeba też być gotowym na incydent. Przy podejrzeniu przejęcia konta należy zablokować konto i sesje, wymusić zmianę poświadczeń, sprawdzić, do jakich zasobów uzyskano dostęp i czy doszło do eksportu danych.

Administrator zgłasza naruszenie ochrony danych osobowych organowi nadzorczemu bez zbędnej zwłoki, w miarę możliwości nie później niż w terminie 72 godzin po stwierdzeniu naruszenia, chyba że jest mało prawdopodobne, by naruszenie skutkowało ryzykiem naruszenia praw lub wolności osób fizycznych (UODO). Jeśli zgłoszenie składane jest na formularzu, należy zaznaczyć pole „Zgłoszenie wstępne” w pkt 1 formularza (UODO). Procedurę warto mieć zapisaną i przetestowaną zawczasu — tak samo jak mechanizmy przywracania usuniętych danych.

Więcej z: Bezpieczeństwo kont